Osoby o bardziej optymistycznym nastawieniu częściej osiągają lepsze wyniki w testach pamięci, a w części badań rzadziej rozwijają zaburzenia poznawcze. Nie oznacza to jednak, że pozytywne myślenie samo w sobie spowalnia starzenie mózgu. Optymizm i sprawna pamięć są ze sobą powiązane, lecz przyczyna tego związku pozostaje niejasna. Znaczenie mogą mieć zdrowie, samopoczucie, codzienne aktywności i relacje z innymi ludźmi.
Co badania mówią o optymizmie i pamięci?
Optymizm to względnie trwała skłonność do oczekiwania korzystnego rozwoju wydarzeń. Nie chodzi o nieustanny dobry humor ani o przekonanie, że nic złego się nie zdarzy. Badacze zwykle oceniają tę cechę za pomocą kwestionariuszy, a następnie sprawdzają, jak uczestnicy radzą sobie z zadaniami poznawczymi lub czy z czasem pojawiają się u nich zaburzenia.
W amerykańskim badaniu obejmującym 4624 osoby przez cztery lata obserwowano związek między poziomem optymizmu a występowaniem zaburzeń poznawczych. U 497 uczestników rozwinęły się w tym czasie takie zaburzenia. Wyższy wynik na skali optymizmu wiązał się z mniejszymi szansami ich wystąpienia. Przy wzroście wyniku o jedno odchylenie standardowe oszacowane szanse były niższe o 28%. To miara związku statystycznego, a nie informacja, że konkretna osoba dzięki optymizmowi obniży swoje ryzyko dokładnie o tyle.
Podobny kierunek zależności zaobserwowano w analizie danych 9071 starszych dorosłych, których obserwowano przez okres do 14 lat. Wyższy o jedno odchylenie standardowe poziom optymizmu wiązał się z niższym o 18% względnym wskaźnikiem występowania demencji w toku obserwacji. Związek utrzymywał się po uwzględnieniu między innymi wieku, wykształcenia, depresji i poważnych chorób. Także ten wynik nie mówi, o ile zmniejszy się bezwzględne ryzyko demencji u danej osoby.
Warto przy tym odróżnić demencję i szerzej rozumiane zaburzenia poznawcze od samej pamięci. Zaburzenia mogą obejmować również trudności z oceną sytuacji czy rozwiązywaniem problemów. Badanie dotyczące demencji wnosi więc ważną informację o funkcjonowaniu poznawczym, ale nie jest prostym pomiarem tempa, w jakim pogarsza się zapamiętywanie.
Czy optymiści rzeczywiście wolniej tracą pamięć?
Na to pytanie wyniki badań nie dają jednej odpowiedzi. W obserwacji 847 starszych mężczyzn, których funkcje poznawcze śledzono przez okres do 26 lat, bardziej optymistyczni uczestnicy uzyskiwali lepsze początkowe wyniki w zadaniach sprawdzających pamięć słowną. Nie stwierdzono jednak, by pamięć ta pogarszała się u nich wolniej. Różnica w wyniku na początku pomiarów to nie to samo co różnica w tempie późniejszych zmian.
Z kolei w dziewięcioletnim badaniu 991 osób w średnim i starszym wieku częściej odczuwany pozytywny afekt wiązał się z mniejszym spadkiem pamięci. Pozytywny afekt oznacza tu między innymi entuzjazm, energię i poczucie zaangażowania. Jest bliski optymizmowi, ale nie jest z nim tożsamy: można mieć pogodny nastrój danego dnia, nie oczekując szczególnie dobrego rozwoju przyszłych wydarzeń. Wyników dotyczących nastroju nie należy zatem przedstawiać jako bezpośredniego dowodu, że trwały optymizm chroni pamięć.
Różnice między badaniami mogą wynikać również z tego, co dokładnie mierzono. Jedne analizy sprawdzają zapamiętywanie słów, inne ogólną sprawność poznawczą, a jeszcze inne wystąpienie demencji. To powiązane, lecz odmienne wyniki. Dlatego zdanie „optymiści dłużej cieszą się sprawną pamięcią” najlepiej rozumieć jako opis obserwowanej tendencji, nie jako regułę dotyczącą każdej osoby.
Co może kryć się za tym związkiem?
Jedna z możliwości dotyczy codziennego funkcjonowania. Osobie, która widzi sens w przyszłych działaniach, może być łatwiej angażować się w aktywności, podtrzymywać kontakty i korzystać z dostępnego wsparcia. Takie okoliczności mogą współwystępować z lepszym funkcjonowaniem poznawczym. Badania opisane wyżej nie pozwalają jednak stwierdzić, że to właśnie ta droga wyjaśnia zaobserwowane różnice w pamięci.
Znaczenie może mieć także ogólny stan zdrowia i samopoczucie psychiczne. Na przykład nasilone objawy depresji mogą wpływać zarówno na ocenę przyszłości, jak i na wyniki zadań wymagających uwagi oraz zapamiętywania. Uwzględnienie depresji i chorób w analizach pomaga ograniczyć wpływ tych różnic, ale nie usuwa całej niepewności. Nie da się zmierzyć i oddzielić każdego czynnika, który może współwystępować z optymizmem.
Możliwy jest też odwrotny kierunek zależności. Ktoś, kto cieszy się lepszym zdrowiem i bez większych trudności radzi sobie na co dzień, może patrzeć w przyszłość z większą nadzieją. Z kolei osoba zauważająca u siebie problemy z pamięcią może stać się mniej optymistyczna. Badania obserwacyjne pokazują, które zjawiska występują razem i jak zmieniają się w czasie, ale same nie rozstrzygają, co jest przyczyną, a co skutkiem.
Czy nastawienie bliskiej osoby też ma znaczenie?
W analizie obejmującej 4457 par większy optymizm uczestnika wiązał się z lepszymi wynikami dotyczącymi jego pamięci. Zaobserwowano również niewielki dodatni związek między optymizmem partnera a funkcjonowaniem poznawczym drugiej osoby. Zależność dotycząca partnera była słabsza niż ta dotycząca własnego optymizmu.
Może to sugerować, że przy interpretacji wyników warto brać pod uwagę nie tylko cechy pojedynczej osoby, lecz także jej codzienne otoczenie. Nie wiadomo jednak, czy nastawienie partnera wpływa na pamięć, czy oboje partnerzy dzielą inne warunki sprzyjające zdrowiu i aktywności. Z tego badania nie wynika, że przebywanie z optymistą zapobiega zaburzeniom poznawczym.
Co te wyniki oznaczają w praktyce?
Optymizm może być cenną częścią dobrego samopoczucia, ale nie jest metodą leczenia ani gwarancją zachowania pamięci. Nie ma też podstaw, by obwiniać osobę doświadczającą trudności poznawczych o niewłaściwe nastawienie. Przytoczone wyniki opisują zależności w grupach badanych osób, a nie pozwalają przewidzieć przebiegu starzenia u konkretnego człowieka. Główne dane liczbowe pochodzą z badań amerykańskich, więc ich wielkości nie należy automatycznie odnosić do populacji w Polsce.
Nie trzeba zmuszać się do pogodnego nastroju, by troszczyć się o swoje funkcjonowanie. Rozsądniej traktować optymizm jako jedną z możliwych oznak dobrostanu i zwracać uwagę także na zdrowie, samopoczucie oraz wspierające relacje. Jeśli problemy z pamięcią zaczynają utrudniać codzienne czynności lub budzą niepokój, warto omówić je z lekarzem zamiast przypisywać je wiekowi albo próbować rozwiązać samą zmianą nastawienia.
